پروفایل من
امیرحسین مومنی
تماس با من
نویسنده (های) وبلاگ
آرشیو وبلاگ
مقاله آسیب شناسی همایشها و سمینارهای دینی به قلم احمدرضا حسنخانی نویسنده: امیرحسین مومنی - سه‌شنبه ٢۸ دی ۱۳۸٩

 

http://www.webneveshteha.com/images/gallery/din&modernitew.jpg

 



پیش ­درآمد

امروزه برگزاری سمینارها و همایش‌های علمی با موضوعات گوناگون در سراسر دنیا از کارآمدترین شیوه­های انتقال و عرضۀ افکار نو در جوامع پیشرفته و پیشرو است، به گونه­ای که کمیت و کیفیت برگزاری همایش­ها با میزان رشد علمی و فرهنگی کشورها رابطۀ مستقیم داشته و شاخصی تعیین­کننده در رشد علمی کشورهاست.

در جامعۀ علمی و فرهنگی کشور ما نیز چند صباحی است که این مهم مورد توجه جدّی برنامه­ریزان و کارگزاران علمی و فرهنگی قرار گرفته است، به گونه­ای که بسیاری اندیشیده یا نااندیشیده به سمت آن می­روند. اما اینکه همایش­هایی از این دست تا چه حد به اهداف مورد نظر خود نائل آمده و از کارآمدی لازم برخوردار باشند، موضوعی است که کمتر مورد توجه متولّیان این امور بوده است و بیشتر به جنبۀ شکلی و اجرایی آن توجه شده است. این حرکت علمی و فرهنگی همان قدر که می­تواند به عنوان حرکتی میمون و مبارک مطرح شود، می­تواند به حرکتی غیر مفید و یا کم­فایده و گاه نیز مضر تبدیل شود.

در این مجال برآنیم تا ضمن تعاریف ابتدایی، به برخی از آسیب­هایی که به طور اعم همایش­ها و بویژه نشست‌ها و همایش­های دینی را تهدید می­کند، بپردازیم. بدیهی است نقد و بررسی و آسیب­شناسی هر مقوله­ای، هیچ گاه به معنای تضعیف یا سُست کردن یک حرکت نیست بلکه می­تواند به الگو سازی یک حرکت بینجامد و یا به تدوین قوانین و آیین­نامه­های عملی منتهی گردد و البته گاه نیز ضعف­ها و کاستی­ها را نشان می دهد، که همۀ اینها مطلوب است. از آنجا که حوزۀ دینی نیز از این قاعده مستثنی نیست و هر سال حجم پُرشماری از همایش­ها با عناوینی چون گردهمایی، همایش، جشنواره، بزرگداشت و... در این حوزه شکل می­گیرد، در این مقاله بدان می­پردازیم.

 

تعاریف

از مجموعه تعاریف ارائه­شده چنین بر می­آید که همایش علمی، فعالیتی است پژوهشی که با مشارکت صاحب­نظران در موضوع یا موضوعات خاص به منظور تبادل دانش و اطلاعات از طریق ارائۀ شفاهی مباحث و یا به صورت پوستر با حضور شرکت‌‌کنندگان برگزار می‌شود.

سمینار در اصل از کلمۀsemenarioum  به معنای کلاس درس است. در تعریف سمینار چنین آمده است: «مجموعه­ای از جلسات که با حضور افراد متخصص در رشته‌های خاص تشکیل می‌شود تا آخرین پیشرفت‌ها و دستآوردهای علمی و فنّی به آگاهی دیگر متخصصان برسد. متخصصان با اختلاف سطح در سمینار شرکت کرده و ارتباط بین سخنران و مخاطبین، یک سویه و عمودی است (انتقال اطلاعات و دانش)، یعنی فرد یا افرادی که در یک موضوع اطلاعات بیشتری دارند، آن را به افراد علاقه­مند منتقل می­کنند.»

اگر چه این دو واژه در اکثر برنامه­ها بدون هیچ تمایزی به جای همدیگر یا واژه­هایی از قبیل نشست، کنگره، سمپوزیم، گردهمایی و پانل هم بکار می­روند و کاملاً سلیقه­ای عمل می­شوند ولیکن به نظر می­رسد کلمۀ همایش از ریشه­ای ایرانی آمده و با منظور اکثر برنامه­هایی از این دست سازگارتر باشد. از این­رو در این مقال ما نیز از آن استفاده می­کنیم. با این حال به نظر می­رسد باید تعریف­هایی جامع و مانع توسط اهل فن ارائه شود تا در انتخاب عنوان برنامه­ها نیز اشکال پیش نیاید.

 

انواع همایش­ها

همایش­ها را از جنبه­های مختلف می­توان تقسیم­بندی کرد. از جمله:

الف)‌ از نظر تعداد: که می­توانند از 30 تا 100 نفری و یا بیشتر باشند.

ب) از جنبۀ ساختار: یک گردهمایی می­تواند شامل سخنرانی ساده، پانل، نمایشگاه با یا بدون کمیتۀ داوران، هیأت علمی و کمیتۀ تخصصی باشد.

ج‌) از نظر وسعت پوشش: از نظر میزان وسعت منطقۀ تحت پوشش، همایش­ها می توانند شامل یک دستگاه، چند دستگاه، شهری، استانی، منطقه­ای، کشوری و یا بین­المللی (قاره، جهان) باشند.

د) از نظر زمان: همایش­ها می­توانند به مدّت نیم روز،یک روز، دو روز و یا بیشتر برگزار شوند.

و) از جهت اهداف: به سه دسته تقسیم می­شوند که عبارتند از: 1ـ همایش‌ها و سمینارهای کاربردی که به ارائۀ پژوهش‌های مراکز علمی ـ پژوهشی یا مراکز تحقیقاتی ـ تکنولوژیکی می‌پردازند و نتایج این سمینار و همایش‌ها در جنبه‌های آموزشی، کارآموزی و کاربردی به جامعه منتقل می‌شود. این سمینارها و همایش‌ها حاصل تلاش واحدهای تحقیقاتی هستند که به تولید رسیده و تولید خود را در قالب سمینار و همایش معرفی می‌کنند و در آنها جنبه‌های ترویج، آموزش، کاربرد و تبلیغات رعایت می‌شود. 2ـ سمینارها و همایش‌هایی است که به قصد توسعۀ علم و پیشبرد فرهنگ تحقیق برگزار می‌شود و فعالیت خود را از طریق فراخوان اعلام و به این ترتیب اهداف خود را به سوی مرزهای مفید هدایت می‌کنند. 3ـ بخش دیگری از همایش­ها، تبلیغاتی هستند و بیشتر جنبۀ معرفی و توسعۀ کار مسئولین را درنظر می‌گیرند. این نوع سمینارها و همایش‌ها که متأسفانه تعداد آنها هم کم نیست، فایدۀ چندانی در پی ندارد.

 

آسیب‌های برگزاری همایش‌ها

مجموعه آسیب­هایی که همایش­ها و نشست­ها را  به صورت اعم مورد تهدید قرار می­دهد، عبارتند از:

1. رشد کمّی آنها در سال­های اخیر بدون هیچ توجیه علمی هدفمند و چارچوب مشخص.

2. فقدان اثربخشی و کارآیی لازم در جامعه و حتّی برای گروه­های هدف.

3. ضعف در اطلاع‌رسانی این برنامه­ها و بازتاب ضعیف در رسانه‌ها و افکار عمومی و حتّی مجامع تخصصی.

4. روشن نبودن اهداف همایش و تمرکز بر دیدگاه‌های نظری و تئوریک.

5. عدم پی­گیری نتایج حاصل از همایش­ها توسط مجریان برنامه­ها و سازمان­های هدف و عدم جمع­بندی دستآوردها.

6. تکراری بودن موضوعات همایش (یا اجرای همزمان یک موضوع در سطح کشور).

7. عدم تناسب موضوع با نیازهای سازمان­های مجری یا نیازهای کشور.

8ـ  عدم ورود اهل فن و متخصصین موضوعی به عرصۀ همایش­ها.

9ـ  ناتوانی دبیرخانه­ها در انتشار کیفی مجموعه­مقالات.

10ـ کمیت­گرایی در تعداد شرکت­کنندگان، منشورات و...

11ـ انجام سخنرانی­های عمومی و تشریفاتی کم­فایده و غیرکاربردی.

12ـ انجام هزینه­های غیرضروری چون پذیرایی­های آنچنانی، هدیه دادن و...

13ـ بزرگ­نمایی دربارۀ موضوع همایش و یا شخصیت مورد بحث در بزرگداشت­ها.

14ـ فقدان الگوی معتبر علمی برای ارزیابی عملکرد همایش­ها.

15ـ عدم استفاده از ابزارهای نوین و پیشرفته در برگزاری همایش­ها.

16ـ فقدان هیئت علمی و داور مشخص و متخصص در حوزۀ موضوع همایش.

17ـ استفادۀ صرف از چهره­های معروف به عنوان سخنران و عدم استفاده از چهره­های اندیشمند جوان.

18ـ داوری سلیقه­ای و به دور از ضابطۀ علمی در همایش­های علمی.

بدیهی است بر این شمار، بیش از این نیز می­توان افزود که در ادامه، مهم­ترین آسیب­های فوق را مورد بررسی قرار می­دهیم:

 

فقدان الگوی معتبر علمی برای ارزیابی عملکرد همایش­ها

به منظور کسب اطمینان از سودمندی برنامه­ها و ارتقاء کارآیی، لازم است به ارزیابی آنها پرداخت. این فرآیند در سال­های اخیر و در حوزه­های مختلف به طور فزاینده‌ای گسترش یافته و همگام با توسعۀ کمّی، به کیفیت و ارزیابی این قبیل برنامه­ها توجه فراوان شده‌ است. «طراحی یک الگوی کارآمد برای ارزیابی همایش­های فرهنگی ـ دینی می­تواند یک قدم مؤثر منجر به تصمیم­گیری­های اثربخش در این بخش گردد و بسیاری از دغدغه­های مدیریت نسبت به اثربخش بودن و کارآمدی همایش­ها را کاهش دهد.»1

 

از نظام ارزیابی عملکرد تعاریف مختلفی ارائه شده است؛ از جمله: «ارزیابی عملکرد به مجموعه اقدامات و اطلاعاتی اطلاق می­گردد که به منظور افزایش سطح استفادۀ بهینه از امکانات و منابع در جهت دست­یابی به هدف­ها، به شیوه­ای اقتصادی توآم با کارآیی و اثربخشی صورت می‌گیرد. نظام ارزیابی در واقع میزان کارآیی تصمیمات مدیریت در خصوص استفاده از منابع و امکانات را مورد سنجش قرار می‌دهد که عمده‌ترین شاخص آن، صرفۀ اقتصادی یا بهینه بودن فعالیت‌ها می‌باشد. منظور از اثربخشی، میزان دست­یابی به اهداف و برنامه‌ها با ویژگی کارآ بودن فعالیت‌ها و عملیات است.»2

 

در نهایت نظام ارزیابی عملکرد را می­توان فرآیند سنجش، اندازه­گیری و مقایسۀ میزان و نحوۀ دست­یابی به وضعیت مطلوب دانسته که در نتیجه انگیزه و فرصت لازم برای ارتقاء کیفیت عملکرد برنامه­ها را فراهم می­نماید.

لذا از آنجا که ارزیابی و ارزش­یابی مناسب و مؤثر می­تواند کمک بسیار قابل توجهی به اصلاح و بهبود همایش­ها و تعیین میزان دست­یابی به اهداف در مراحل مختلف تهیه و اجرا بنماید، طراحی و اجرای نظام­های ارزیابی با بکارگیری روش­ها و ابزارهای مناسب توصیه می­شود.

از جمله اهداف عملیاتی در ارزیابی عبارتند از: تعیین مبانی صحیح برای پیشبرد فعالیت­ها، ایجاد اعتماد به نفس و امنیت خاطر در طراحان و مجریان برنامه­ها، جلوگیری از اتلاف منابع مادّی، انسانی و زمان، بررسی نتایج و انجام اصلاحات لازم در یک برنامۀ کاری، کمک به مجریان برنامه­ها به منظور تأمین نیازهای واقعی، تمرکز، همسویی و هماهنگی نیروها و امکانات، بکارگیری مناسب ابزارها و روش­ها، بررسی میزان حصول اهداف، یافتن نقاط ضعف عملکردها و اعلام آنها، ارائۀ طریق برای رفع نواقص عملکردی، بررسی فعالیت­های برنامه به لحاظ ماهیت وجودی کیفیت و کمیت آنها.

در مورد همایش­ها و نشست­های دینی و فرهنگی علی­رغم اهمیت این موضوع، بر روی ارزیابی چه به صورت ساز و کار «هدایتی» (کنترلی) و چه به صورت ساز و کار«بهبودبخشی»، به طرز مشخص و آشکار تأکید نمی­شود. چه بسیار همایش­ها و نشست­هایی که بدون هیچ­گونه نظارت و ارزیابی در سال­های پی در پی در حال انجام است و حتّی کوچک­ترین تغییری در اهداف، برنامه­ها و... اتفاق نمی­افتد.

آنچه امروزه در اغلب برنامه­های دینی و فرهنگی به صورت اعم، و در همایش­های فرهنگی به صورت اخص به عنوان ملاک مناسبی برای ارزیابی این قبیل برنامه­ها مورد نظر است، مجموعه قضاوت­های اشخاص به صورت غیرعلمی است.

 

عدم بهره‌گیری از نتایج‌

به گفتۀ برخی پژوهشگران، کشور ما هنوز در زمینۀ انتقال صحیح یافته‌های پژوهش‌ها به جامعه و بکارگیری این نتایج به وسیلۀ مسئولان امر، با ضعف‌هایی مواجه است. حال آن که در خصوص سمینارها و همایش‌ها با توجه به هزینه‌های مالی و زمان صرف­شده برای برنامه­ریزی که در بیشتر موارد ناچیز نیست، انتظار بیشتری می‌رود. در جامعۀ ما درخصوص کاربردی کردن نتایج هنوز با ضعف‌های عمده‌ای روبه‌رو هستیم و نیاز به هزینه‌گذاری‌های خاص احساس می‌شود. همچنین باید نهادی برای کاربردی کردن نتایج در نظر گرفته شود که ملزم به این کار باشد.

دکتر چگینی دربارۀ وضعیت بهره‌گیری از نتایج سمینارها و همایش‌ها در جامعه، نقش مهم روابط عمومی سمینارها را یادآور شده و اضافه می‌کند: «در بسیاری از موارد، نتایج و یافته‌های این سمینارها به شکل کاربردی مورد استفاده قرار نمی‌گیرد.»3

 

دکتر جهانگیری بهره‌گیری از نتایج سمینارها و همایش‌ها را مشکل اصلی دانسته و اشاره می‌کند: «متأسفانه این موضوع، شاخص کشورهای جهان سوم است، در این کشورها یافته‌های علمی، مورد توجه مسئولان قرار نمی‌گیرد. تحقیق، تنها برای تحقیق انجام شده و استفاده از نتایج آن چندان مهم به نظر نمی‌رسد.»4

 

 

عدم اطلاع­رسانی دقیق، شفاف و بهنگام 

از جمله آسیب­های جدّی که همایش­ها و نشست­های دینی را تهدید می­کند، عدم وجود ساز و کار مناسب جهت اطلاع­رسانی به مخاطبین و گروه­های هدف است. این نابسامانی در امر اطلاع­رسانی تا آنجا اوج می­گیرد که گاه یک موضوع واحد به همراه ریزموضوعات نه چندان متنوع در چند نقطۀ کشور به صورت همزمان انجام می­شود و جالب اینکه هیچ کدام از آنها از نتایج و ثمرات همایش­های یکدیگر خبردار نشده و بازخوردی از آن ارائه نمی­شود. نمونۀ عینی آن، برگزاری همایش­هایی با موضوعات تقریب مذاهب، نوآوری و شکوفایی، اصلاح الگوی مصرف، عفاف و حجاب و... در سال گذشته است.

 

انتشار نامطلوب کمّی و کیفی مجموعه دستۀوردها و مقالات همایش­ها

تیراژ محدود و ارسال نادرست مجموعه مقالات، دستآوردها و نتایج همایش­ها از دیگر آسیب­هایی است که دامنگیر این برنامه­ها می­شود. در بسیاری از موارد مشاهده شده است که مجموعه مقالات همایش­هایی در حدّ بین­المللی و یا ملّی حتّی در کتابخانه­های بزرگ و مطرحی چون کتابخانۀ ملّی وجود ندارد و این ناشی از ضعف مجریان و برنامه­ریزان این برنامه­ها در جهت توزیع مناسب چنین مجموعه­هایی به مبادی ذی­ربط است. عدم الزام و تعهد مجریان بر واسپاری یک نسخه از نتایج همایش­ها به کتابخانه­ها و مراکز علمی در این امر دخیل است.

 

فقدان اطلاعات و آمار دقیق در خصوص همایش‌های برگزارشده

یکی از خلا‌ء‌ها در این زمینه، نبود آمار دقیق دربارۀ تعداد و... سمینارها و همایش‌های فرهنگی ـ پژوهشی در سال است و حتّی این آمار در خصوص سمینارها و همایش‌هایی هم که در دانشگاه‌ها برگزار می‌شود، در وزارت علوم، تحقیقات و فن‌آوری موجود نیست.

اگرچه در سال­های اخیر بانک اطلاعات سمینارها و همایش­ها در مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران شکل گرفته است ولیکن به نظر باید این امر به صورت جدّی­تر و به صورت تخصصی­تر صورت بگیرد به گونه­ای که آمار همایش­ها، کنگره­ها و نشست­های دینی و فرهنگی نیز در سازمان­های متولّی امور فرهنگی چون سازمان تبلیغات اسلامی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ثبت و ضبط شود.

 

موضوعات کلّی و غیرکاربردی همایش­ها

در زمینۀ موضوعات سمینارها و همایش‌ها مسائل گوناگونی مطرح می‌شود. از آن میان می‌توان به کاربردی بودن این موضوعات، تناسب تراکم موضوعات در حوزه­های گوناگون و... اشاره نمود. موضوعاتی چون عفاف و حجاب، وحدت شیعه و سنّی، تربیت دینی، جوانان، نماز، مهدویت، عاشورا و... از جمله موضوعاتی هستند که هر سال به بهانه­های مختلف و از زوایای کلّی دربارۀ آن، کنگره، همایش و نشست­های فراوانی مطرح می­شود ولیکن وضعیت موجود جامعه به ویژه در پاره­ای از موضوعات مانند حجاب و عفاف حکایت از ناکارآمدی این برنامه­ها و عدم اقناع جامعه دارد. چرا که در این همایش­ها هیچ وقت جنبۀ کاربردی­بودن لحاظ نشده و بیشتر به جنبه­های نظری و غیرکاربردی پرداخته شده است. مضاف بر این، در همایش­ها هر سال کلیات مطرح بوده، و ریزموضوعات و نیز جنبه­های کاربردی و میان­رشته­ای کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

 

عدم برنامه­ریزی و هدف­گذاری و شتاب­زدگی در اجرا‌

امروزه بسیاری از همایش­ها به جلساتی آشفته و بی­قاعده نزدیک­ترند تا همایشی اولویت­دار با کارکردی مشخص. از جمله موارد بسیار مهم در اجرای هر برنامه، برنامه­ریزی و هدف­گذاری دقیق و منسجم آن است. تعیین هدف یکی از اساسی­ترین مراحل در فرآیند مدیریت است. تعیین هدف در مورد برنامه­ریزی پروژه­های خاص، جلسات، امور تجاری، امور شخصی و یا هر برنامۀ دیگری که در آن تأکید بر روی حصول نتایج باشد، مورد استفادۀ فراوان دارد. فعالیت­هایی که بدون هدف انجام می­گیرد، بی­ارزش یا حداقل کم­فایده خواهند بود.

این امر به ویژه در پایان سال توسط دستگاه­های دولتی نمود بیشتری می­یابد که برای جذب بودجۀ پیشنهادی، ساده­ترین و سهل­ترین راه را برگزاری همایش می­دانند. و این شاید نشان آشکاری برای بالا بردن رقم بیلان کاری و کارکرد مدیران است.

 

راهکارهای پیشنهادی

1ـ نخستین و ضروری‌ترین امر، وجود نهاد سیاست­گذار و ناظر در این حوزه است. این نهاد باید وظیفۀ شناسایی مواردی را به عهده بگیرد که جامعه در آن موارد به برگزاری سمینار و همایش نیازمند است. بدیهی است که این نهاد سیاست­گذار مسئولیت پی­گیری یافته‌ها و نتایج این سمینار را نیز عهده­دار خواهد بود و آنها را از شکل دیدگاه تئوریک، به سیستم عملی پیوند خواهد زد. همین دفتر می‌تواند اهداف سمینارها را نیز تعیین کرده و از بیهوده ماندن نتایج سمینارها جلوگیری کند.

2ـ جمع‌آوری قوانین و دستورالعمل­ها و آیین‌نامه‌های مرتبط با برگزاری همایش­های دینی و فرهنگی توسط نهادهایی چون سازمان تبلیغات اسلامی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و نیز تلاش در جهت تصویب این قوانین و مقررات در مبادی ذی­ربط جهت ساماندهی و هدایت همایش­ها.

3ـ بررسی تعداد سمینارهای برگزارشده در کشور به تفکیک سازمان برگزارکننده، ماه برگزاری و محل برگزاری توسط سازمان­های مرتبط با حوزه­های فرهنگی و دینی جهت ارزیابی آنها و تعیین موارد آسیب احتمالی جهت رفع در همایش­های آتی.

4ـ بررسی میزان کارایی مراجع قانونی تصویب­کنندۀ سمینارها و تحقق اهداف مورد نظر.

5ـ بررسی میزان ضرورت برگزاری سمینارها با توجه به تکنولوژی­های جدید ارتباطی و آموزشی توسط مراکز پژوهشی فنآوری اطلاعات.

6ـ بررسی دستآوردها و پیآمدهای سمینارها از نظر عملی و نظری و میزان کاربردی بودن موضوعات همایش­ها.

7ـ تدوین طرح کارشناسی ساماندهی همایش­ها شامل مرجع تصویب، میزان بودجه، کیفیت برگزاری، ناظر همایش و تعیین نحوۀ ارائۀ دستآوردها.

8ـ ایجاد سایت جامع اطلاع­رسانی کنگره­ها، همایش­ها، نشست­ها و... دینی و اطلاع­رسانی آخرین اخبار و رویدادها و دست­یابی به متن مقالات ارائه شده در این برنامه­ها.

9ـ کاهش حجم تصدّی­گری دستگاه­های دولتی در این بخش و واگذاری این همایش­ها به گروه‌های پژوهشی و فرهنگی مردمی و نظارت بر فعالیت ایشان.

10ـ حضور صاحب­نظران و متخصصین جوان به عنوان اعضاء هیأت علمی سمینارها و طرح نظرات جدید.

11ـ ارائۀ الگویی کامل از همایش موفّق، تأثیرگذار و کارآمد.

12ـ بررسی هزینه‌های سمینارها و ردیف بودجه‌ای آنها توسط سازمان­های مرتبط با حوزه­های فرهنگی و دینی.

 

پی­نوشت



1ـ رحمانی. جعفر؛ ارزیابی پژوهش­های فرهنگی ـ دینی و مبانی آن؛ فصلنامۀ پژوهش و حوزه؛ بهار 1386؛ ش29.

تبیین مفهوم و جایگاه قانونی و ساختار ارزیابی عملکرد مدیریت؛ دفتر ارزیابی عملکرد مدیریت؛ آذر 1379؛ ص2.

3ـ گزارش «کارکرد همایش­ها در جامعه»؛ نشریۀ فرهنگ و پژوهش؛ شمارۀ 156؛ مرداد 1383.

4ـ همان.

 

لینک      نظرات ()      

مطالب اخیر
کلمات کلیدی وبلاگ
دوستان من
پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری پايگاه اطلاع رساني دفتر نماينده ولي فقيه در استان و امام جمعه بوشهر سازمان تبلیغات اسلامی صدا و سیماي جمهوري اسلامي ايران مركز بوشهر پايگاه داده هاي فرهنگي- ديني پایگاه اینترنتی حاج حامد شاکرنژاد واحد مرکزی خبر موسسه شميم نخلستان بوشهر و كانون قرآْن مسجد ابوالفضل علیه السلام دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيت‌الله‌العظمی سيدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی) مؤسسه فرهنگي موعود شورای اسلامی شهر تهران شبکه آموزش سيما شبكه يك صدا و سيمای جمهوری اسلامی ايران شبكه جهاني جام جم رسانه بین الملل سیما آموزش نماز قرآن و عترت :: رادیو :: سرویس جهانی منتظرالمهدي مرکز جهانی اطلاع رسانی آل البیت علیه السلام مرکز جهانی اطلاع رسانی آل البیت علیه السلام 2 پايگاه تخصصى نهج البلاغه وابسته شميم انتظار خبرگزاری آينده روشن خبرگزاری قرآنی ايران كانون راهبردي، فرهنگي و آموزشی خیمه جامعه ی وبلاگ نویسان بوشهر تشكلهاي ديني و مراكز فرهنگي كشور 100 خاطره از شهدا || شهید چمران و ... جنبش عدالتخواه دانشجویی عصر انتظار دولت مهر آرشیو اخبار 20:30 یوزرنیم و پسورد نود 32 دنیای مجازی دانلود رایگان کتابهای کامپیوتری فقط عکس ..عکس ... عکس قالب های پرشین بلاگ جامعه ی وبلاگ نویسان بوشهر نسیــــــــم شمــال لغت نامه دهخدا گل آقا پایگاه مقاومت عاشقان ثارالله شیراز وب سایت امام خمینی ره آموزش نظامی پیامبر امید :: یا لثارات الحسین :: .::لاله های آسمانی::. پایگاه آموزشی خبری آی تی گل نرگس پایگاه آموزشی خبری آی تی گل نرگس دستمال آبی پایگاه عفاف و حجاب صفوف آهنین پارس تولز مرجع ابزار وبمستر ایران مرکز مشاوره ازدواج و خانواده من هنوز زنده ام باشگاه خبرنگاران جوان استان همدان کانون شاگردان شهداء استان بوشهر بچه های مشهد بسیجیان گمنام عطر ظهور پایگاه خبری دانشجویان دانشگاه آزاد کاشان عشق است خدا پایگاه مقاومت صاحب الزمان (عج) اردبیل پاینده باد جمهوری اسلامی ایران علمي فرهنگي عمار هرمزگان نوشته های ساکت ما و یاد ترانه یک گام تا رهایی تلنگر ماجراهای من ورایانه هبوط سروش 8 طاها نیوز طاها شیخیانی کلامی از فرزند کورش پایگاه اطلاع رسانی قاری امیرحسین توحیدی دفتر تمرین سید مهدی کمال آرا پرشین گیگ دکتر نادر چقاجردی .::. ايلام امروز ::. آکاایران ، آکا الکتریک ، آکاالکتریک كشتي كج ایستگاه صلواتی 2 ... خبرهای خبرگزاری ها و سایت ها ثبت سایت شما در فهرست سایتهای ایرانی پايگاه رسمي محمدرضا سرشار (رضا رهگذر) عشق - عقل - ایمان کامران نجف زاده - به نام آرام دل‌ها رو به جلو بچه حزب الهي هوانورد حرکت مداوم و رو به جلو با راهکارهای نوین سایت صنعت و دانش سازمان مدارس معارف اسلامي پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیة الله العظمی مکارم شیرازی محمدکاظم روحانی نژاد خبرنگار صداوسیما جهاد فی سبیل الله بر دوش همه ماست صدا و نما ناگفته های من وتو به رنگ حقوق تيتر - ایمان ندومی دشتي ها هیأت مذهبی محبان اهلبیت علیهم السلام شهرستان بوشهر هیئت جوانان منتظر مراغه *بیت الزهرا حاج سیدعزیزحسینی دشتی (عمدة الاخیار) گلچین مطالب لوکس فارسی شناخت رهبری پیامک های ادبی - بیشه مقالات عمران ومعماری پایگاه گسترش آراء و اندیشه‌های حضرت امام خمینی رحمة الله علیه شیعه تم.:. قالب مذهبی امام روح الله وب سایت شهید گمنام منتظر... بچه‌های قلم پایگاه اینترنتی خورشید آل یاسین دانشجویان دانشگاه صنعتی کرمانشاه ایران نامه صلی الله علی الباكین الحسین روضه رضوان وب سایت شهید گمنام وبلاگ سیاسی مذهبی رهروان ولایت فجر آزادی - شهیدان زنده اند باولایت زنده ایم گیلان ، استان زیبای من کامران نجف زاده خبرنگارقلبهای ما نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در امور اهل سنت ایرانشهر وبلاگ رسانه فدائیان عشق با ولایت تا شهادت جهان اسلام پایگاه وب شبکه آموزش سیمای جمهوری اسلامی ایران وب سایت شخصی خانم صاحب الزمانی .:: عطرنماز ::. بهشت دل انديشه قم راه ولایت سربازان آخرالزمان چاپ 5 ستاره پایگاه اطلاع رسانی سپاه عاشورا استان آذربایجان شرقی وبلاگ قرآنی تصاویر جدید حاج حامد شاکر نژاد بنیاد دعبل خزاعی پنل ارسال پیامک رایگان ایذه سلام انجمن بزرگ نیمباز گرگان پست ‌الکترونیک ایرانی 'چاپار' دانشجویان کارشناسی اطاق عمل اتصال ******************* Join پرندگان ایران ایران نامه پایگاه اطلاع رسانی دانشگاه نیوز ايمني- حفاظت دريايي- جستجو و نجات دريايي | سازمان بنادر و دریانوردی جنـبش پیامـکی +جهان 2014 ( ◠‿◠)+ اشک قلم سپهربلاگ سایت مشاغل ناصرون - رسانه مجازی جوانان مطالبه گر جنوب کشور ارزش های دفاع مقدس بیسیم چی عشق اول آخرم فقط خدا ☫ عَلِیٌّ وَلِیُّ الله ☫ اخبار فناوری اطلاعات شبکه دوستان بهشت من شبکه اجتماعی ادبیات جهان