پروفایل من
امیرحسین مومنی
تماس با من
نویسنده (های) وبلاگ
آرشیو وبلاگ
تربیت و توسعه فرهنگی مقاله ای از صدیقه مقدس پور نویسنده: امیرحسین مومنی - دوشنبه ٢٧ دی ۱۳۸٩

 

http://www.telna.ir/storage/images/20090412110711t350-55555.jpg

 



نقش تربیت در پیشرفت جامعه دینی بسیار مهم است ، تأکید بر فراگیری علم و دانش نیز در دین مبین اسلام بسیار مورد سفارش بوده است، البته منظور از علم ، علم مفید و نیاز محور است.

تأکید رهبر انقلاب اسلامی حضرت آیت الله خامنه ای مدظله العالی بر تولید و توسعه دانش به وسیله نیروی خودی بر همین اساس است. همان طور که می دانید ، ایشان همواره بر توسعه علوم و مهارت ها، به ویژه ایجاد حرکتی به عنوان نهضت نرم افزاری، تأکید داشته و دارند و این بدان معناست که این موضوع نیاز کنونی و آینده جامعه ماست.

تعبیر دیگر این سخن حکیمانه آن است که در وضعیت کنونی جامعه جهانی ، سکان امور علمی و فناروی در اختیار غرب است و آن ها نیز مخالف با پیشرفت ما، بنابراین اگر بخواهیم در این رقابت به موفقیتی دست یابیم، باید که خود بکوشیم و چشم امید به کمک این و آن نداشته باشیم . در این مسیر ، نخستین شرط موفقیت تربیت نیروهای انسانی است .

مهم بودن این امر از آن جهت است که ما هم اکنون در عصری به سر می بریم که شاخص زمانی پیشرفت را یک میلیونیم ثانیه می دانند، لذا اندکی غفلت از حرکت کاروان بشریت ، موجب عقب ماندگی است.

با مشاهده شاخص های ارزش گذاری ، می بینیم که شاخص دانش و تولید اندیشه حرف اول را می زند و در این میدان نیز تنها مقدار دانسته ها معیار سنجش نیست ، بلکه بیشترین تأکید بر کشف مسأله است؛ یعنی شاخص ارزش علمی میزان دست یابی به مسأله ها و نه مقدار پاسخ های به دست آمده است.

بنابراین موضوع تولید علم را باید در صدر برنامه ها قرار دهیم و از آن به عنوان عیار ارزشی سایر وظیفه ها استفاده کنیم؛ یعنی ارزشمندی هرچیزی به میزان برخورداری آن از این گزینه باشد تا آن جا که نه تنها در این میدان از دیگران عقب نمانده باشیم، بلکه همچون گذشته ها، پیش قراول نیز باشیم.

انبیای الهی (ع) با توجه به فرهنگ حاکم در زمان خود مبعوث شده و تلاش آنان در مسیر اصلاح فرهنگ و سازگار نمودن آن با مبانی الهی و انسانی بوده است و به تعبیری ، آنان از راه راهنمایی و ارشاد با دو نوع آموزش بیانی و رفتاری به این مهم دست می یافتند که قرآن از آن به «یعلّمهم الکتاب و الحکمه» یاد می کند.

در واقع کار آن ها ، «فرهنگ سازی» یا «پرورش فرهنگی» به وسیله «آموزش» بوده است.

خداوند متعال در قرآن کریم و در آغاز کلام خود با پیامبر گرامی (ص) ،  در مورد تربیت انسان سخن گفته است:

به نام پروردگارت که آفرید قرائت کن، آن که انسان را از خون بسته ای آفرینش کرد . (1)

با دقت در این دو آیه متوجه می شویم که بین کلمه «رب» و «خلق» رابطه وجود دارد و این همان چیزی است که یک مربی و معلم باید به آن دقت داشته باشد.

امام خمینی (ره)، در یکی از خطابه های خود به علما توصیه می کند که:

« باید بفهمید که در این رسالت چه باید بکنید. این کارهایی که بنا دارید بکنید آیا به اسم « رب » است؟ آیا از اول که شروع می کنید به این که هدایت کنید مردم را ،  اسلام را معرفی کنید به مردم، ولو همین قدر که می دانید- آیا این به اسم رب است؟ از اسم خدا شروع می شود یا خدای نخواسته نفسانیت آدم در آن دخالت دارد؟ »

رابطه این دو از یک سو نشان دهنده رازی است میان «خلق» و «هدایت و تربیت» و از سوی دیگر میان انسان به عنوان یک فراگیر مستعد و خداوند به عنوان مربی و معلم.

خداوند در قرآن به این نکته اشاره دارد، آن جا که از زبان حضرت موسی (ع) به فرعون می گوید:

خدای ما آن است که هر چیزی را تا آفرینش کرد، بلافاصله هدایتش نمود. (2)

همچنان که هدایت همه اشیاء را پس از تقدیر جهان انجام داده است.  (3)

انواع تربیت از نظر کاربرد و استعمال

حال باید دید مفهوم تربیت چیست و آن چه اسلام بر روی آن تأکید دارد چه نوع تربیتی است؟

تربیت دو نوع است: مادی و معنوی.

الف-  تربیت مادی که آن هم دو نوع است: نباتی و حیوانی.

تربیت نباتی مانند کشاورزی و پرورش گیاه .

تربیت حیوانی که آن نیز به دو بخش تقسیم می شود:

1) تربیت عموم جانداران : مانند تربیت حیوان برای شکار، انجام کارهای آزمایشگاهی و اهلی کردن برخی حیوانات.

2) تربیت انسانی، شامل پرورش جسم و روان انسان که در انواع ورزش های جسمی و روحی نمود پیدا می کند.

ب-  تربیت معنوی نیز دو نوع است؛ فکری، اخلاقی، روحی  و علمی، فنی ، هنری.

آموزش و ارتقای فنون و مهارت ها ، تربیت فکری است و تزکیه و آراستگی روحی به کمالات و فضایل با هدف تمایز بخشیدن انسان نسبت به سایر انواع حیوان، از نوع تربیت علمی است.

آنچه در تعالیم اسلام تحت عنوان مراقبت نام برده می شود،‌ برترین نوع تربیت روحی است که اخیراً در غرب رویکرد فراوانی به آن شده و در کشور ما نیز رواج یافته است.

تربیت از نگاه اسلام

 اسلام مانند مکاتب الهی دیگر یک مکتب تربیتی است .

خداوند سخن وحی را با پیامبر اعظم (ص) با تأکید بر قرائت متکی بر اسم رب قرار داده است که توجه به نکته نهفته در کلمه رب، که همان پروریدن است، ما را متوجه آموزش همراه با پرورش می نماید؛ به طوری که می توان گفت اصولاً آموزش به خاطر تربیت است.

در اسلام تأکید بر تزکیه و تهذیب است و حتی هدف از تعلیم کتاب و حکت را تزکیه قرار داده است. (4)

قرآن کریم با آن که در بردارنده علوم و دانش هاست و در سراسر آن از رازهای آفرینش پرده بر می دارد ،  اما محور تعالیم خود را تربیت اخلاقی و روحی قرار داده است، چنان که پیامبر اعظم (ص) فرمود:

من برای تکامل بخشیدن به اخلاق انسانی مبعوث شده ام.

در حقیقت، واقعیت انسانی چیزی است همانند طبیعت و در بردارنده همه عناصر ؛ ولی به صورت مخلوط و درهم. رسالت عظیم پیامبران و رهبران فکری جامعه انسانی این است که رگه های نیرو را از یکدیگر تفکیک ، دسته بندی و سازمان دهی کنند تا هر گروه و دسته ای در راستای هدفی معین به کار گرفته شوند. مانند انواع غرایز ، رفتارها ومنش انسانی و احساساتی مانند حس خیرخواهی ، خشم ، عشق و کمال جویی و زیبایی دوستی.

غریزه ها، حس ها، منش ها و خوی های انسان نمودی از گونه های نیرویی هستند که سخن از آن داریم.

در تعالیم دینی اسلام ، هرگز سخن از بین بردن نیرو یا محو آن در یک انسان نشده است، بلکه همواره سخن از کنترل ، مراقبت و هدایت آن است.

قرآن کریم می فرماید:

« بدانید که خداوند حقیقتاً آن چه در درون شما می گذرد را می داند، پس از او پروا کنید.» (5)

توجه دائمی به این که خداوند همه جا حاضر و ناظر اعمال ماست و این که آیا کاری که می کنیم درست است یا تلاش مزورانه برای خود نمایی، و این که سروکار ما با خدایی است که از حقیقت نیت واعمال ما با خبر است و جز صحیح آن را نمی پذیرد، عامل درونی بازدارنده بسیار مهمی برای صحت عمل می باشد.

در پرتو این مراقبت و حساب کشی از خود، انسان مسلمان در نهان و آشکار خدا را در نظر دارد و اعمال عبادی خود را به گونه ای انجام می دهد که گویی او را می بیند .

فرهنگ آموزش، پرورش

 عنوان اصطلاحی آموزش و پرورش یا تعلیم و تربیت دو شاخه دارد:

 1- آموزش و پرورش محض

 2- فرهنگ آموزش و پرورش

منظور از فرهنگ در مورد این دو موضوع ، آداب، شیوه ها، اخلاقیات حرفه ای و هدفی غایی آن است.

آموزش رسمی و غیررسمی، حوزوی و دانشگاهی، ابتدایی و تکمیلی،  مستمر و مقطعی، مستقل و ضمن کار به جز هدف تحصیلی که همان یادگرفتن است ، هدف متعالی تضمنی و متصل به خود دارد که در حقیقت، هدف غایی آموزش را می سازد.

چنین هدفی که از آن نام می بریم همان پرورش نیست، به حدی که اگر عیار کیفیت و کمیت را در آموزش با هم بسنجیم، بعد پرورش آن نسبت به بعد آموزشی خالص غنی تر است.

اما آن چه به عنوان مفهوم خارج از لفظ آموزش، فرهنگ آموزش را می سازد، مجموعه لوازمی است که با هدف نهایی پرورش ، تناسب و هم خوانی داشته ، معلم و فراگیر هر دو را در تحقق پرورش یاری می رسانند، مانند عرفیاتی که به عنوان سنت با آموزش همراه می شود و نیز اخلاقیات خاصی که یا برخاسته از همان عرفند ، یا از مذهب سرچشمه گرفته اند و یا به تدریج و به وسیله حکومت در کنار آن جا گرفته اند و نیز تأثیرهایی که از وسایل کمک آموزشی مانند ابزار و امکانات و عوامل محیطی خارج از اصل مسأله، بر آموزش می گذارد و در مجموع، آن را به رنگ خاصی در می آورد و آن چه در همه این ها به عنوان اصل مطرح است، جنبه تعالی بخشی و ترقی دهی ناشی از ذات ارزشی این فرهنگ است، زیرا فرهنگ بر امر غیرارزشی و ناپسند ، اصلاً اطلاق نمی شود .

اگر به متون اسلامی نظر کنیم ، خواهیم دید که متون روایی ما پر از مفاهیمی است که از فرهنگ تعلیم و تربیت آگاهی می دهند. در حدیثی از امام صادق (ع) چنین نقل شده:

دانش به زیادآموزی نیست؛ آن نوری است که در دل هرکه خدا بخواهد او را هدایت کند می افتد. پس هرگاه بخواهی دنبال علم بروی، نخست، حقیقت عبودیت را در دل خود جستجو کن، آن گاه دانش را با کاربردی کردن آن بجوی و همچنان دنبال فهم باش .

آن چه در هدف تعلیم و تربیت دینی مد نظر قرار دارد، خالص کردن هدف زندگی از عناصر مادی است. از این روی، پیشوایان دینی ما ضمن پرداختن به این گونه مسائل آسیب های آن را یادآوری کرده اند.

نیاز به معنویت

 انسان موجودی دو بعدی است،نیازهای او هم دو بعدی است. اگر انسان بتواند نیازهای خود را در هر دو بعد تأمین کند، خوشبخت است والا حقیقت وجودی او همواره یکی از نیاز های خود را فریاد می کند .

غرب از نظر تأمین نیازهای مادی، ممکن است به حد قابل قبولی رسیده باشد ، اما از نظر تأمین نیازهای معنوی با این که متدین به یکی از ادیان عرفانی نیز هست، خود را نیازمند می داند و از این روی چشم به عرفان شرقی دوخته است.

گیدنز در ضرورت انقلاب فرهنگی می گوید:

تا زمانی که نهادهای نوگرایی پای برجای اند،ما هرگز نخواهیم توانست مسیر یا سرعت این گردونه را تحت نظارت خود در آوریم. همچنین تا این گردونه درحرکت است، هرگز احساس ایمنی نخواهیم کرد، زیرا مسیر این گردونه سرشار از بیم پیام دهی سهمناک است.

می توان چنین برآورد کنیم که جهان در عصر کنونی ، انقلابی دوباره در پیش دارد، اما این بار با توصیف اخلاقی و منطبق با نیازهای به روز انسان ؛ انسانی که فهمیده است و طبعاً نیازهای جدیدتری بر سر راه اوست.

وی در صفحه 109 این کتاب تربیت برتر را «چیزی که بتواند جامعه ای را طوری بسازد که با مشکلات و سختی ها هماوردی کرده، تمدن والا و ارجمند را بنا کند» معرفی می کند. (3)

به هر حال تنها دست مایه ما ، که می تواند برگ برنده باشد،  دو چیز است؛ یکی حقوق و دیگری اخلاق و معنویت. از این روی، دشمن نیز سعی می کند بیش از اهتمام به خلع سلاح نظامی، همین دو امتیاز را از ما بگیرد تا ما را به کلی خلع سلاح کند.

 

تربیت همگانی ؛ نیاز جامعه

هر فرد برای انجام وظیفه اجتماعی خاصی که با ذوق و استعداد او متناسب باشد باید آماده شود.

در نهادهای فرهنگی ، کار تربیت، به قشرخاصی توجه ندارد بلکه این کار درباره همه باید انجام شود. این وظیفه تربیت و در عین حال صلاح جامعه است که حتی الامکان راه بر طبیعت و قریحه همه اشخاص باز شود تا حداکثر خدمتی را که می توانند و باید برای جامعه انجام دهند. بنابراین ، امروز هدف سوق دادن ملت به سوی فرهنگ است و نه تنها نخبگان .

جنبش نرم افزاری

 شاید تصور برخی از نرم افزار همان نرم افزار رایانه باشد. البته بیهوده نرفته اند، زیرا چیزی برگرفته از همان مفهوم است. به عبارتی یک امر انتزاعی از فناوری رایانه ای است که در امور مدیریت علمی و فنی دستگاه های جامعه همچون آنها دارای کاربرد مؤثر است.

برداشت دیگری که از این کلمه می توان داشت و مناسبت بیشتری نیز با نیاز فعلی ما دارد، به کارگیری فناوری انسانی، پرورش هوش، آموزش و پرورش نیازهای انسانی براساس متدهای پیشرفته منطبق با ابزار سخت افزاری مناسب روزاست.

در حال حاضر کانال های ارتباطی بسیار وسیع اند و مرزهای دانش نیزگسترش یافته است و نمی توان با قانون های گذشته های برای نظام آموزشی برنامه نوشت بلکه باید وضعیت جدید را جدی گرفته و پس از آن، شیوه های گزینش و پردازش اطلاعات را آموزش دهیم.

محورهای زیربنایی در جنبش نرم افزاری

1) تولید نظریه

 نظریه یا تئوری ، نمایش و تفسیر ذهن انسان است که به صورت منسجم در یک قالب بیان می شود.

نظریه بیان منظم و سیستماتیک واقعیت های موجود است که از نظم و منطق درونی برخوردار است.

بی شک نظریه، پیش از آن که علمی شود، یعنی با واقعیت علمی خاصی تطبیق نیافته باشد،  فقط یک «ایده ی علمی» است.

اساس همه تولیدات علمی ، نظریه است و آن نیز به موجب «ایده» پدید می آید و این آغازی برای حرکت علمی است و نسل نو باید برای آن پرورش یابد.

 

2) بینش صحیح نسبت به تمدن ایرانی ، اسلامی

 برای این منظور چند اصل را باید مرور کنیم:

- وجود تمدن بزرگ ایران پیش از اسلام

- پیشرفت این تمدن در سایه تعالیم اسلام

- استعمار ، مهم ترین عامل عقب ماندگی

- حیات دوباره با وقوع انقلاب اسلامی

- حفظ روحیه مبارزه با استکبار و استعمار

در مجموع ، موقعیت شناسی به ویژه با توجه به بعد زمان ، همواره مورد تأکید اسلام بوده است.

در فرهنگ دینی ما ، مسلمانان وظیفه دارند با سلاح ایمان و اندیشه ، گوی سبقت و پیشرفت را در عرصه جهانی بربایند، آن هم علم هدفمند و پرورش محور . این وظیفه بیشتر در این موقعیت زمانی برای جامعه دینی ما مورد انتظار است چون داعیه دار فرهنگ اسلامی هستیم.

معمولاً نسبت به اهداف و عوامل مشکلی نداشته ایم ، آن چه ما را همواره دچار آسیب کرده است غفلت از آسیب های پنهان بوده که همچون یک شبیخون نسبت به ما عمل نموده است. پس توجه و مراقبت مستمر نسبت به آسیب های آموزش، پرورش، در راه رسیدن به اهداف متعالی ، شرط است.

رمز پیشرفت یک جامعه در به روز بودن آن است و تقلید نکردن از دیگران.  روزگار ما را عصر انفجار اطلاعات نامیده اند و این به خاطر انقلاب علمی ای است که صنعت را وارد مرحله هوشمند آن کرده است؛ بنابراین وظیفه ما روشن می شود و آن رویکرد به نهضت نرم افزاری است.

 

پی نوشت ها :

1) اقرأ باسم ربک الذی خلق الانسان من علق ، سوره علق ،‌آیه 1و2

2) قال ربنا الذی اعطی کل شیء خلقه ثم هدی ، سوره طه ، آیه 55

3) والذی قدر فهدی ،‌سوره اعلی ،‌آیه 3

4) سوره جمعه ، آیه 2

5) سوره ملک ، آیه 14


لینک      نظرات ()      

مطالب اخیر
کلمات کلیدی وبلاگ
دوستان من
پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری پايگاه اطلاع رساني دفتر نماينده ولي فقيه در استان و امام جمعه بوشهر سازمان تبلیغات اسلامی صدا و سیماي جمهوري اسلامي ايران مركز بوشهر پايگاه داده هاي فرهنگي- ديني پایگاه اینترنتی حاج حامد شاکرنژاد واحد مرکزی خبر موسسه شميم نخلستان بوشهر و كانون قرآْن مسجد ابوالفضل علیه السلام دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيت‌الله‌العظمی سيدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی) مؤسسه فرهنگي موعود شورای اسلامی شهر تهران شبکه آموزش سيما شبكه يك صدا و سيمای جمهوری اسلامی ايران شبكه جهاني جام جم رسانه بین الملل سیما آموزش نماز قرآن و عترت :: رادیو :: سرویس جهانی منتظرالمهدي مرکز جهانی اطلاع رسانی آل البیت علیه السلام مرکز جهانی اطلاع رسانی آل البیت علیه السلام 2 پايگاه تخصصى نهج البلاغه وابسته شميم انتظار خبرگزاری آينده روشن خبرگزاری قرآنی ايران كانون راهبردي، فرهنگي و آموزشی خیمه جامعه ی وبلاگ نویسان بوشهر تشكلهاي ديني و مراكز فرهنگي كشور 100 خاطره از شهدا || شهید چمران و ... جنبش عدالتخواه دانشجویی عصر انتظار دولت مهر آرشیو اخبار 20:30 یوزرنیم و پسورد نود 32 دنیای مجازی دانلود رایگان کتابهای کامپیوتری فقط عکس ..عکس ... عکس قالب های پرشین بلاگ جامعه ی وبلاگ نویسان بوشهر نسیــــــــم شمــال لغت نامه دهخدا گل آقا پایگاه مقاومت عاشقان ثارالله شیراز وب سایت امام خمینی ره آموزش نظامی پیامبر امید :: یا لثارات الحسین :: .::لاله های آسمانی::. پایگاه آموزشی خبری آی تی گل نرگس پایگاه آموزشی خبری آی تی گل نرگس دستمال آبی پایگاه عفاف و حجاب صفوف آهنین پارس تولز مرجع ابزار وبمستر ایران مرکز مشاوره ازدواج و خانواده من هنوز زنده ام باشگاه خبرنگاران جوان استان همدان کانون شاگردان شهداء استان بوشهر بچه های مشهد بسیجیان گمنام عطر ظهور پایگاه خبری دانشجویان دانشگاه آزاد کاشان عشق است خدا پایگاه مقاومت صاحب الزمان (عج) اردبیل پاینده باد جمهوری اسلامی ایران علمي فرهنگي عمار هرمزگان نوشته های ساکت ما و یاد ترانه یک گام تا رهایی تلنگر ماجراهای من ورایانه هبوط سروش 8 طاها نیوز طاها شیخیانی کلامی از فرزند کورش پایگاه اطلاع رسانی قاری امیرحسین توحیدی دفتر تمرین سید مهدی کمال آرا پرشین گیگ دکتر نادر چقاجردی .::. ايلام امروز ::. آکاایران ، آکا الکتریک ، آکاالکتریک كشتي كج ایستگاه صلواتی 2 ... خبرهای خبرگزاری ها و سایت ها ثبت سایت شما در فهرست سایتهای ایرانی پايگاه رسمي محمدرضا سرشار (رضا رهگذر) عشق - عقل - ایمان کامران نجف زاده - به نام آرام دل‌ها رو به جلو بچه حزب الهي هوانورد حرکت مداوم و رو به جلو با راهکارهای نوین سایت صنعت و دانش سازمان مدارس معارف اسلامي پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیة الله العظمی مکارم شیرازی محمدکاظم روحانی نژاد خبرنگار صداوسیما جهاد فی سبیل الله بر دوش همه ماست صدا و نما ناگفته های من وتو به رنگ حقوق تيتر - ایمان ندومی دشتي ها هیأت مذهبی محبان اهلبیت علیهم السلام شهرستان بوشهر هیئت جوانان منتظر مراغه *بیت الزهرا حاج سیدعزیزحسینی دشتی (عمدة الاخیار) گلچین مطالب لوکس فارسی شناخت رهبری پیامک های ادبی - بیشه مقالات عمران ومعماری پایگاه گسترش آراء و اندیشه‌های حضرت امام خمینی رحمة الله علیه شیعه تم.:. قالب مذهبی امام روح الله وب سایت شهید گمنام منتظر... بچه‌های قلم پایگاه اینترنتی خورشید آل یاسین دانشجویان دانشگاه صنعتی کرمانشاه ایران نامه صلی الله علی الباكین الحسین روضه رضوان وب سایت شهید گمنام وبلاگ سیاسی مذهبی رهروان ولایت فجر آزادی - شهیدان زنده اند باولایت زنده ایم گیلان ، استان زیبای من کامران نجف زاده خبرنگارقلبهای ما نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در امور اهل سنت ایرانشهر وبلاگ رسانه فدائیان عشق با ولایت تا شهادت جهان اسلام پایگاه وب شبکه آموزش سیمای جمهوری اسلامی ایران وب سایت شخصی خانم صاحب الزمانی .:: عطرنماز ::. بهشت دل انديشه قم راه ولایت سربازان آخرالزمان چاپ 5 ستاره پایگاه اطلاع رسانی سپاه عاشورا استان آذربایجان شرقی وبلاگ قرآنی تصاویر جدید حاج حامد شاکر نژاد بنیاد دعبل خزاعی پنل ارسال پیامک رایگان ایذه سلام انجمن بزرگ نیمباز گرگان پست ‌الکترونیک ایرانی 'چاپار' دانشجویان کارشناسی اطاق عمل اتصال ******************* Join پرندگان ایران ایران نامه پایگاه اطلاع رسانی دانشگاه نیوز ايمني- حفاظت دريايي- جستجو و نجات دريايي | سازمان بنادر و دریانوردی جنـبش پیامـکی +جهان 2014 ( ◠‿◠)+ اشک قلم سپهربلاگ سایت مشاغل ناصرون - رسانه مجازی جوانان مطالبه گر جنوب کشور ارزش های دفاع مقدس بیسیم چی عشق اول آخرم فقط خدا ☫ عَلِیٌّ وَلِیُّ الله ☫ اخبار فناوری اطلاعات شبکه دوستان بهشت من شبکه اجتماعی ادبیات جهان