پروفایل من
امیرحسین مومنی
تماس با من
نویسنده (های) وبلاگ
آرشیو وبلاگ
کتاب شناسی انقلاب در سپهر ایرانی Sepehr Irani نویسنده: امیرحسین مومنی - شنبه ٢٧ اسفند ۱۳٩٠

سپهر ایرانی: این مقاله، طى استقرائى که در منابع تاریخ انقلاب بعمل آورده، خواننده را به تحریفاتى که ‏در تاریخ معاصر ایران، بویژه تاریخ انقلاب اسلامى از سوى مخالفان آن بعمل مى‏آید، توجه‏داده و در طبقه‏بندى علمى و مستندى که صورت داده، برخى نقاط ضعیف یا قوت سبکهاى‏مختلف تاریخ نگارى انقلاب را توضیح داده است.


تاریخ معاصر ملت ایران که رخداد مهم انقلاب اسلامى را در دل خود جاى داده است، مشحون از پیچیدگى‏ها و فراز و فرودهاى فراوانى است که بازشناسى آنها فرصت، زمان و تحقیق و پژوهش بسیارى‏مى‏طلبد.

ساده‏بینى است اگر بخواهیم تاریخ معاصر و انقلاب اسلامى را در چند کتاب و خاطر و یا اسناد خلاصه‏نمائیم و یا با برداشتى یک سویه حوادث را تحلیل نمائیم.

به همان میزان که دوران معاصر و انقلاب اسلامى به علت‏شرایط و بستر زمانى و اهمیت استراتژیک وباورهاى دینى و تعارض نظام حاکم و قدرتهاى جهانى با آن، بسیار پیچیده و درهم آمیخته از گوناگونى‏هاى‏بسیار است، تاریخ نگاشته شده آن نیز گرفتار پیچیدگى و درهم آمیختگى ابهام، یکسویه‏نگرى و نگارش‏براساس منافع جریانهاى مختلف است. ما تلاش خواهیم کرد به طور اجمال چگونگى تدوین تاریخ و طبقات‏متعدد و نگرشهاى گوناگون نسبت‏به حوادث تاریخ معاصر و انقلاب اسلامى را ترسیم نمائیم.

این تلاش هرچند ممکن است‏به طور دقیق نتواند صف‏بندى‏هاى مختلف را ترسیم نماید اما قطعا خطوطکلى این صف‏بندى‏ها را از هم متمایز خواهد نمود و نگرشى نسبتا جدید نسبت‏به چگونگى قرائت‏هاى مختلف‏از تاریخ انقلاب بدست‏خواهد داد. این طبقه بندى بر اساس استقراء نگارنده از آثار منابع مربوط به تاریخ‏انقلاب صورت گرفته است و تاکید مى‏نماید که یک امر قیاسى مطلق نمى‏باشد.

1-مبانى طبقه بندى

سالهاى حکومت پهلوى در ایران غالبا با تعارض ملت و حکومت همراه بوده است و غالب این تعارضات‏مواجهه‏هائى خونین و همراه با پیامدهاى ناگوار براى مردم و مخالفان رژیم بوده است.

تعارض مداوم مردم و حاکمیت، منتهى به تلاش براى ترسیم چگونگى این تعارض، مشروعیت‏یا عدم‏مشروعیت نظام حاکم، پیشرفت و عقب‏ماندگى، همگى مباحث جدى سالهاى حکومت پهلوى بوده است‏هرچند این موضوعات در هر کدام از گرایشات عقیدتى و سیاسى به طرز متفاوتى مورد بررسى قرار مى‏گرفتند.با آغاز امواج انقلاب اسلامى و خیزش سریع آن براى سقوط نظام سلطنت این تعارض در تحلیل موضوعات وحوادث را تشدید کرد. و با پیروزى انقلاب اسلامى سرعت گرفت.

در یک نگاه دقیق، نیروهاى حاکمیت پهلوى به دو جریان اصلى تقسیم مى‏شوند.

1 - عوامل ایرانى رژیم

2 - فرمانروایان امریکائى و انگلیسى

عوامل ایرانى حاکمیت پهلوى، در تاریخ‏نگارى معاصر و انقلاب اسلامى جایگاه قابل توجه و درعین حال‏کاملا در خور نقد و بررسى دارند که مجموعه آنها را از باب وحدت روش و برداشتها تحت عنوان تاریخ‏نگارى‏پهلوى‏ها آورده‏ایم و به چند دوره طبقه‏بندى مى‏شوند:

دوره اول - عصر رضاخان

دراین دوره، عمده توجه پهلوى‏ها باستان گرائى‏ تاریخى، ستایش از رضاخان و تقبیح قاجاریه است و ازبحث ما خارج است.

دوره دوم - عصر تثبیت محمدرضا پهلوى

در سالهاى اولیه حکومت، وى نفوذ چندانى بر ارگانهاى فکرى و مطبوعاتى ندارد تا جریان تاریخ نگارى‏مشخصى را از ناحیه پهلوى‏ها را بتوان برشمرد هرچند در این دوره تاریخ و تاریخ‏نگارى به گونه‏اى دیگر رقم‏خورد. اما سالهاى پس‏از کودتاى 28 مرداد، تا 1356 سالهاى تثبیت‏حکومت پهلوى است و در این سالها دوره‏1342 تا 1356 از ویژگى خاص خود برخوردار است. در این سالها که سیاست‏هاى اقتصادى و سیاسى‏امریکائى‏ها در ایران به شدت فعال بود و نویدبخش رسیدن به دروازه‏هاى تمدن بزرگ‏ بود و شاه نیز منادى‏رسیدن به آن به همین خاطر آثارى از نوع به سوى دروازه‏هاى تمدن بزرگ‏ حکایت از روح متفرعن و باطن‏پرمدعاى حاکم پهلوى داشت.

دوره سوم - عصر سقوط پهلوى‏ها

با وقوع انقلاب اسلامى رژیم متوجه شد که همه آنچه در طول سالیان دراز به دست آورده بود، از دست‏داده است و باید به گونه‏اى خود را توجیه کند. لذا شاه در ایام تبعید در مکزیک کتاب معروف پاسخ به تاریخ‏را نگاشت (1) و به‏دنبال او خواهرش اشرف پهلوى کتاب من و برادرم‏ را نوشت.

اقدام مهم دیگرى که دراین راستا انجام گرفت. طرح تاریخ شفاهى ایران دانشگاه هاروارد بوده است.

این مجموعه که به پیشنهاد و اجراى حبیب لاجوردى‏ استاد تاریخ دانشگاه هاروارد به انجام رسید مجموعه مصاحبه‏هایى است که با سران گریخته از وطن رژیم پهلوى و بعضا تعدادى از مخالفین جمهورى‏اسلامى و همچنین چند نفر از منسوبین به نظام صورت گرفته است.

اما اصل و اساس طرح تحلیل وفاداران به رژیم پهلوى است. که هم‏اینک چند مجله از آن نیز به انتشاررسیده ست‏خاطرات عبدالمجید مجیدى (2) - شاپور بختیار (3) - على امینى (4) - امیرتیمور کلالى (5) از این‏دسته از خاطرات است.

علاوه براین چهره‏هاى سابق رژیم پهلوى نظیر پرویز راجى تحت عنوان خدمتگزار تخت طاووس -جهانگیر تفضلى (6) و فریدون هویدا (7) را مى‏توان در این مجموعه قرار داد.

مجموعه این منابع هر کدام به دنبال یافتن مقصر وقوع انقلاب هستند که هریک پاسخى ویژه خود است‏اما همگى در تقبیح شرایط گذشته و تبرئه خویشتن از جرائم و مشکلاتى که سبب بروز انقلاب شده است‏وحدت نظر دارند و تلاش همه آنها توجیه نقش و کمرنگ کردن حضور خود در حوادث تلخ عصر پهلوى است‏اما غالبا واقعیات تاریخى از زیردست آنها خارج مى‏شود و در مسیر یافتن مقصر و مجرم به ناچار پاره‏اى ازواقعیات تلخ تاریخ پهلوى را مورد اشاره قرار مى‏دهند.

2-فرمانروایان امریکائى و انگلیسى

تردیدى نیست که دولت امریکا تصمیم گیرنده اصلى سیاستهاى عمده رژیم پهلوى بوده است‏شاید بتوان‏یکى از اصلى‏ترین علل وقوع انقلاب اسلامى و رضایت همه مردم و رهبرى انقلاب و گردهمایى سیاسى درضرورت مبارزه با نفوذ و سیطره سیاسى و نظامى و اقتصادى و فرهنگى امریکا، اسرائیل و انگلیس برشئون وسرنوشت ملت ایران رانام برد.

تا پیش از انقلاب اسلامى کمتر متن مکتوب و سند قابل توجهى در دسترس بود تا بتوان این سیطره واحاطه بى‏چون‏وچراى سیاسى نظامى امریکا برایران را اثبات کرد.

وقوع انقلاب اسلامى و شکست‏حکومت دمکرات‏ها به رهبرى جیمى‏کارتر از انقلاب اسلامى و امام خمینى‏سبب شد که به ناچار به توضیح و تبیین علل و چرائى شکست از انقلاب اسلامى بپردازند.

آثارى نظیر خاطرات جیمى کارتر رئیس جمهور امریکا، برژسینکى مشاور امنیت ملى، ویلیام سولیوان‏سفیر امریکا در تهران (8) هامیلتون جردن رئیس دفتر کاخ سفید (9) ، استانسفیلدترنر رئیس سازمان‏جاسوسى امریکاسیا (10) ژنرال رابرت هایزر نماینده ویژه نظامى امریکا در ایران، چارلز بکویث فرمانده گرده‏مهاجم به طبس از امریکائیها و همچنین خاطرات آنتونى پارسونز سفیر انگلستان در ایران و قدرت وزندگى‏ نوشته والرى ژیسکاردستن رئیس جمهور فرانسه، مجموعه‏اى از گزارشات قابل توجهى است از آنچه‏که در اردوى دشمنان انقلاب اسلامى و چگونگى فرایند مبارزه با انقلاب گذشته است.

این آثار، سند آشکار دخالت و تصمیم‏گیرى در مورد سرنوشت ملت ایران، توسط سران کاخ سفید است.ضمن اینکه بیانگر فقدان شناخت و آگاهى امریکائیها نسبت‏به ابعاد، گستردگى و چگونگى نیروهاى واقعى‏انقلاب و رهبرى آن است .

علاوه براین، منابع مذکور به خوبى حکایت از اختلاف میان دستگاه رهبرى سیاست‏خارجى امریکا درمورد چگونگى تعامل با انقلاب اسلامى دارد. و دو دیدگاه عمده وزارت خارجه و سازمان سیا به رهبرى‏سایروس ونس وزیر امور خارجه و شوراى امنیت ملى و وزارت دفاع به رهبرى زبیگینو برژسینکى مشاورامنیت ملى کاخ سفید در چگونگى مبارزه با انقلاب اسلامى دچار اختلافات عمیق و جدى بوده‏اند که نتیجه‏این اختلافات عدم وحدت رویه و در نتیجه خنثى سازى فعالیتهاى کاخ سفید بر علیه انقلاب و رهبرى آن‏بوده است. مهمترین مجموعه‏اى که دراین گروه به انتشار رسیده است اسناد لانه جاسوسى امریکا (11) است که‏در مجلات بسیار به چاپ رسیده است.

هرچند این اسناد توسط دانشجویان پیرو خط امام(ره) طبقه بندى و چاپ شده است، اما به لحاظ اهمیت‏و بیان نیات درونى دستگاه سیاست‏خارجى امریکا و چگونگى مبارزه با انقلاب اسلامى و پیوستگى منافع‏استعمار خارجى و استبداد داخلى مجموعه متونى ارجمند است.

3- بریدگان از دستگاه پهلوى

در میان آثار بریدگان از رژیم پهلوى خاطرات ارتشبد فردوست (12) به چشم مى‏خورد. فردوست على رغم‏پیوستگى عمیق با شخص شاه در اواخر حکومت پهلوى، تا حدودى از رژیم فاصله گرفت. فردوست چندان‏تمایلى به افشاى نقش واقعى خویش در حکومت ندارد.

اما خاطرات دیگرى که بیشتر از خاطرات فردوست‏خاندان سلطنت و وابستگان به آنها را آزرده خاطرساخت‏خاطرات احمد على مسعود انصارى با عنوان پس از سقوط‏ (13) بوده است. در این خاطرات انصارى به‏تبیین روحیات، خلقیات و کارکرد خانواده سلطنت مى‏پردازد. مجموعه‏اى مهوع بودن و پلشتى دستگاه پهلوى‏و خانواده آنها و پیرامونیان را به وضوح آشکار مى‏سازد.

شاید ذکر نام کتاب در دام تباهى‏ از پروین غفارى‏ نیز خالى از فایده نباشد.هرچند ممکن است‏خاطرات پروین غفارى یک اثر جلف تلقى شود اما واقعیت آن‏است که این خاطرات ثابت مى‏کند که چگونه زن در خانواده پهلوى فاقد ارزش واعتبار بوده است و روحیات لات‏منشانه شاه تا چه مضحک بوده است‏به حدى انسان‏از تصور حکومت چنین فردى بر کشور و سرنوشت‏خویش و مردم‏اش جادارد ازخجالت آب شود.

خاطرات مینو صمیمى رئیس دفتر امور بین‏المللى فرح پهلوى تحت عنوان‏پشت پرده تخت‏طاووس‏ (14) ضمن آن که یک اثر سنگین و قابل توجه است‏بسیارى از حوادث پشت پرده تخت طاووس را برملا مى‏سازد که بسیار در خور توجه‏است.

4- مبتذل نویسان و وفاداران به پهلوى

گروه چهارمى که قاعدتا باید آنها را از مجموعه نیروهاى حاکمیت پهلوى‏ها به حساب آورد نویسندگانى ‏هستند که در عصر پهلوى داراى مناصب فرهنگى بوده‏اند و فعالیتهاى فرهنگى و قلمى در راستاى منافع نظام‏سلطه داشته‏اند. و با پیروزى انقلاب اسلامى و تحول در دیدگاههاى عموم مردم نسبت‏ به حاکمیت پهلوى، آنهانسبت‏به ارزشهاى نظام سلطنتى وفادار مانده‏اند اما با یک واقعیت‏سیاسى روبرو بودند و آن نظام جمهورى‏اسلامى برآمده از انقلاب اسلامى بود و کار فرهنگى در عرصه فرهنگى جمهورى اسلامى.

این مجموعه نه آن پیوند عمیق با نظام پهلوى را داشتند که لازم باشد به همراه آنها از کشور بگریزند و نه‏به نظام سیاسى برآمده از انقلاب اسلامى را علاقمند بودند که بخواهند به دنبال تثبیت اهداف این نظم جدیدتلاش نمایند. ضمن اینکه آنها اصلا انقلاب و نظم جدید را پذیرا نبودند.

مسئله عمده اینان، فعالیت در نظام جمهورى اسلامى با وفادارى نسبت‏به نظام سلطنتى و مخالفت‏باانقلاب اسلامى و براى رسیدن به این هدف، نوشتن تاریخ معاصر با تلطیف. رژیم پهلوى و رفتن زیر چترشعارهاى ملى‏گرایانه بوده است. در آثار این دسته از نویسندگان نظیر مسعود بهنود، خسرو معتضد، محمودطلوعى و باقر عاقلى، نوعى نزدیکى نسبت‏به آراء طرفداران جبهه ملى و نهضت آزادى دیده مى‏شود اما درعین این تقارب ظاهرى به طور جدى پیوندها با رژیم پهلوى و تلطیف سیاستهاى آنان کاملا آشکار است.

به عنوان نمونه مسعود بهنود در کتاب نخست وزیران ایران‏ از سید ضیاتا بختیار وقتى که به زندگى‏سیدجعفر شریف امامى نخست وزیر فراماسونر و آنگلوفیل ایران مى‏رسد. از دو دوره نخست وزیرى وى درسالهاى 40-1339 و چند ماهه 1357، فقط دوره 40-1339 را ذکر مى‏کند ضمن اینکه مدعى است که‏سیدجعفر شریف امامى در آن دوره که در واقع دولت محلل‏ نیز بوده است سیاست‏خارجى نه شرقى و نه‏غربى‏ را بنیان نهاده است. علاوه بر این شما اصلا آن چهره خونریز و دغل‏باز سفاک سال 1357 را نمى‏بینید که‏کشتار هفده‏شهریور تهران و آتش‏سوزى سینما رکس و اعلام حکومت نظامى را در آستین خود دارد و آقاى‏بهنود در سیر تاریخى نیز از دولت دوم شریف امامى نیز اصلا ذکرى به میان نمى‏آورد. مشخصه عمده این‏دسته از نویسندگان که ما آنان را مبتذل نویس‏ مى‏نامیم. در چندچیز خلاصه مى‏شود:

1- روان نویسى: به لحاظ ادبى آثار این دسته از نویسندگان از روانى خاصى برخوردار است که در سایرمجموعه‏ها به چشم نمى‏خورد.

2-داستان‏پردازى: بسیارى از آنچه که در این دسته از کتب آمده است محصول ذهن این نویسندگان است‏و نه حقایق تاریخى به‏طورى که انسان خود را در برابر رمان سیاسى و تاریخى مى‏بیند تایک متن تاریخى‏معتبر که آثار بهنود و خسرو معتضد در این زمینه خیال‏پردازیهاى بیشترى دارند.

3- فقدان منابع: تقریبا غالب این کتب بدون منبع است. سه خصوصیت اخیر این دسته از آثار را در ردیف‏آثار ذبیح‏ا... منصورى مى‏گذارد.

4- کتاب سازى: شیوه مهم این نویسندگان در عرصه تاریخ‏نگارى، کتاب‏سازى است. هر خواننده‏اى که‏کتابهاى داستان انقلاب‏ و پدر و پسر محمود طلوعى را بخواند بخوبى متوجه خواهد شد که سیستم چسب‏و قیچى‏ رویه کتاب‏سازى است و یا کتاب درون ارتش شاه‏ از خسرو معتضد قسمتهائى از چند کتاب‏نویسندگان مختلف است که تنها با کندن بخشى از آنها و نصب پاره‏اى تصاویر و نوشتن چند خط کتاب بسیارقطورى شده است که خواننده را از وسعت تحقیقات آقاى معتضد در ارتش شاه به اعجاب وا مى‏دارد.!!

5- زن‏پردازى: یکى دیگر از مشخصه‏هاى این مجموعه پرداختن به امور نسوان دربار است. سبکى همانندسبک مجله سپید و سیاه در اوایل پیروزى انقلاب اسلامى. ذکر کردن حوادث مختلف روابط مشروع شاه واطرافیان با هدف جذب بیشتر مخاطب، که در لفافه نوعى تبلیغ براى آن فضا را نیز به دنبال دارد. و حالا از باب‏خالى نبودن عریضه یک کنایه‏اى هم زده شود. دو جلد بسیار قطور فوزیه‏ و این سه زن‏ بهنود. نمونه‏هائى ازاین دست آثارند.

6- استفاده از تصاویر: یکى از روشهاى جذب مشترى نحوه استفاده از تصاویر است اعتقاد به جذب ‏مخاطب از طریق انتشار تصاویر بیشتر همراه با کمى سلیقه زن پردازانه، سبب فروش بیشتر کتاب مى‏شود.

خواننده یا ناآشنا به عصر پهلوى وقتى با این آثار روبرو مى‏شود احساس مى‏کند که رژیم پهلوى تقریبا هیچ نکته منفى جدى نداشت که قابل تحمل نباشد و ضرورت یک تحول وسیع و عمیق انقلاب را باخسارتهاى بسیار را بدنبال داشته باشد.

سنخ دیگر از تاریخ‏نگارى‏هاى انقلاب، متعلق به مخالفان حکومت پهلوى است که به چند گروه عمده‏تقسیم مى‏شوند:

1- اسلام‏گرایان; 2 - ملى‏گرایان; 3 - چپگرایان

این سه گروه از مخالفین رژیم پهلوى را تشکیل مى‏دادند. و آوردن آنها در یک مجموعه تحت عنوان‏مخالفان رژیم پهلوى‏ به معناى وزن واحد آنها در تعاملات سیاسى و انقلابى نیست.

1-اسلام‏گرایان:

منظور ما از اسلام گرایان آن دسته نویسندگانى است که با اعتقاد به مبارزه در چهار چوب اسلام و رهبرى‏حضرت امام خمینى(ره) وارد مبارزه علیه رژیم پهلوى شده‏اند هرچند این عنوان مبارزان مسلمان تندروان‏مسلح انقلابى تا مبارزان معترض آرام را نیز شامل مى‏شوند که همگى با اعتقاد به مبارزه در چهارچوب اسلام ورهبرى حضرت امام خمینى وارد گود درگیرى شده‏اند و مهمتر آن که انقلاب اسلامى را بویژه از حوادث سال‏1341 پى مى‏گیرند.

بدون هیچگونه مجامله و اغراق حجة‏الاسلام سیدحمید روحانى‏ پیشگام این مجموعه کارهاست که بانوشتن کتاب بررسى و تحلیلى بر نهضت امام خمینى‏ در سال 1356 اولین قدم مهم را برداشت. براى‏نویسنده این اثر قاعدتا چیزى کمتر از تیرباران را نمى‏بایست در آن تاریخ تصور کرد. و به همین خاطرنویسنده در آن کتاب نهایت‏سعى خود را ایجاد انزجار عمومى نسبت پهلوى‏ها مبذول داشت. ضمن آن که‏یکى از مجموعه‏هاى مربوط به تاریخ انقلاب اسلامى را نیز گردآورى کرده است.

کتاب مهم دیگر در این مجموعه، کتاب نهضت روحانیون ایران نوشته حجة‏الاسلام على دوانى بوده است.

این کتاب على‏رغم حجم بسیار قابل توجه اسنادى که در آن استفاده کرده است‏به خاطر آن که جهت چاپ‏در مطبوعات نوشته شده است، متاسفانه نویسنده محترم آن را به صورت روزنامه‏اى و با دقت کمترى به چاپ‏رسانده است. و همین امر تا حدود زیادى از وزن و اهمیت کتاب کاسته ولى اسنادى که نویسند توانسته است‏گردآورى کند، قابل توجه و درخور اهمیت است. در این میان لازم است از چند کتاب مهم دانشگاهى نظیر ریشه‏هاى انقلاب اسلامى حجة‏الاسلام عباسعلى عمید زنجانى نام برد.

نویسنده محترم ضمن تحلیلى تاریخى سیاسى و اندیشه‏اى از انقلاب اسلامى به ذکر سریع حوادث وجزئیات انقلاب مى‏پردازد هرچند کتاب از فقدان دقت لازم و همچنین بافت دقیق و فشرده مطالب رنج‏مى‏برد اما بى‏انصافى است که به نگاه عام و شامل نگارنده نسبت کلیت انقلاب و همچنین پاسخ به خلاء موجودبه دیده احترام نگریسته نشود.

اثر دیگرى که در این مرحله قابل توجه است، تاریخ سیاسى معاصر ایران‏،نوشته دکتر سیدجلال‏الدین مدنى است که پاسخى به درخواست‏شهید سرهنگ‏موسى نامجو است. اما این پاسخ، قدر و قیمتى درخور یافته است و توانست جایگاه‏خوبى در مراکز آکادمیک و دانشگاهى بیاید صرف‏نظر از نوع نگاه نویسنده و نشان‏دادن پاره‏اى از تمایلات و ترسیم چهره‏اى نسبتا مثبت از مظفر بقائى که تا حدودى‏محصول حضور نویسنده در حزب زحمتکشان است معذالک نویسنده پیوستگى‏حوادث تاریخى را به خوبى ذکر نموده است.

با گذشت چند سال از پیروزى انقلاب و سپرى شدن جنگ تحمیلى زمان براى نگارش تاریخ انقلاب‏اسلامى فراهم آمد همین امر سبب شد مجموعه‏هاى متنوعى به امر تدوین تاریخ انقلاب اسلامى و گردآورى وچاپ خاطرات بپردازند. که این مجموعه و مؤسسات به قرار ذیل قابل برشمردن هستند.

1 - مرکز اسناد انقلاب اسلامى

2 - مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سیاسى

3 - بنیاد تاریخ انقلاب اسلامى

4 - دفتر ادبیات انقلاب اسلامى

5 - مرکز نشر و تنظیم آثار امام خمینى(ره)

6 - وزارت اطلاعات

1-مرکز اسناد انقلاب اسلامى:

به دستور حضرت امام خمینى و با ریاست‏حجة‏الاسلام سید حمید روحانى شروع به کار کرد و مجموعه‏آثار مختلفى را به چاپ رسانده است که جدى‏ترین آنها جلد دوم و سوم نهضت امام خمینى‏ بوده است.نویسنده در جلد سوم این کتاب که پر سر و صداترین آن بود، با انتشار پاره‏اى از اسناد مربوط به گروههاى‏مخالف رژیم پهلوى به تحلیل نقاط ضعف آنها پرداخت و بیشتر با عینکى امروزى به حوادث دیروز نگریست وبه فقدان درک شرایط عینى یک زندانى سیاسى در چنگال ساواک رژیم پهلوى‏ نسبت داده شد. این مسئله‏بیشتر در مورد دست نوشته معروف دکتر على شریعتى خطاب به سران ساواک اطلاق داشته است.

2-مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سیاسى:

مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سیاسى که با اثر مشهور ظهور و سقوط سلطنت پهلوى‏ و خاطرات‏ارتشبد حسین فردوست‏ بر سر زبانها افتاد گام مهمى را در نوع نگرش نسبت‏به تاریخ‏نگارى انقلاب اسلامى‏برداشت. دیدگاه و منظم و مبتنى بر شناختى اطلاعاتى‏ از حوادث سیاسى تاریخ معاصر که کمابیش ازاطلاعات فردوست و اسناد در دسترس و مهارت محققان آن حکایت داشته است توانسته بخش اعظم ازنویسندگان را عمیقا تحت تاثیر خود قرار دهد، و به صورت ارجاع اصلى بسیارى از منابع تاریخى درآید.

این مرکز چند اثر دیگر نیز دیدگاه دیگرى را مطرح کرد که زرسالاران یهودى و پارسى‏ اثر عبدا...شهبازى و همچنین خاطرات احمدعلى مسعود انصارى نورالدین کیانورى و ایرج اسکندرى از زمره این آثارمهم هستند.

3-بنیاد تاریخ انقلاب اسلامى:

از بنیاد تاریخ انقلاب اسلامى‏، بهترین اثر بیادگار مانده، مجموعه مصاحبه‏هاى منتشر شده در مجله‏یاد است ضمن آن که کتاب هفت هزار روز اثر آقاى غلامرضا کرباسچى‏ تلاش خوبى نگارش یک‏کرونولوژى انقلاب اسلامى است.

4-دفتر ادبیات انقلاب اسلامى:

دفتر ادبیات انقلاب اسلامى (حوزه هنرى) که به عکس سایر سازمانهاى دولتى، ابتدا از یک میز و صندلى‏واقع در یک کانتینر و آقاى هدایت‏بهبودى تشکیل شده بود، آرام آرام با گسترش در گوشه حیاط حوزه هنرى‏و در دو اطلاق تاریک و جمع وجور راه سخت تدوین تاریخ انقلاب را درپیش گرفت.

این دفتر هرچند حمایت مدیریت‏حوزه هنرى را بدنبال داشت اما با بسط منطقى و آرام آرام خود تبدیل‏به یکى از قطبهاى عمده نگارش تاریخ انقلاب اسلامى درآمد. چه مجموعه تدوین تاریخ انقلاب، و چه‏مجموعه تاریخ شفاهى انقلاب اسلامى وجه واحد ناموران معاصر اقدامات اساسى مهمى را در این جهت‏بکارگرفته‏اند. بدون هیچگونه اغراق باید گفت آثارى که در مجموعه تاریخ شفاهى به چاپ رسیده است، اگر بهتر ازمجموعه تاریخ شفاهى هاروارد نباشد قطعا کمتر نیست و نگارنده با توجه به آشنائى نسبت‏به مجموعه‏هاى‏منتشر شده هردو مجموعه به خوبى وقوف دارد.

آثار دفتر به مراتب منظم‏تر و بهتر و دقیق‏تر گردآورى و تدوین شده‏اند از مجموعه آثار دفتر مى‏توان ازخاطرات جلال‏الدین فارسى‏، روزشمار تاریخ انقلاب اسلامى‏ خاطرات حجة‏الاسلام هادى غفارى وخاطرات حجة‏الاسلام سیدعلى‏اکبر محتشمى‏ خاطرات و خاطرات آیت‏ا... پسندیده نام برد که چند اثرفوق‏الذکر در نوع خود انصافا از آثار کم‏نظیر بشمار مى‏روند و هرکدام برگه‏هاى قابل توجهى از تاریخ انقلاب‏اسلامى را تبیین نموده‏اند. ضمن آن که آثارى نظیر خاطرات آقاى مرتضى الویرى، رجبعلى طاهرى واکبربراتى و همچنین خاطرات على امینى و جهانگیر تفضلى نیز در این دفتر منتشر شده‏اند. و صدالبته این نیزدرست است که پاره‏اى از این خاطرات به همان بیمارى معمول خود محوربینى‏ گرفتار هستند و بعضا نیزگرفتار نادیده گرفتن نقش دیگران نیز هستند.

5-مرکز نشر و تنظیم آثار امام خمینى(ره)

این مرکز فعالیت‏خود را در زمینه تاریخ انقلاب اسلامى آغاز کرده و تاکنون با چند اثر که بیشتر حول‏محور خصیت‏حضرت امام خمینى(ره) دور مى‏زند وارد عرصه تاریخ‏نگارى انقلاب شده است.

6-وزارت اطلاعات

یکى از مراکزى که بسیار دیر به عرصه تاریخ‏نگارى انقلاب پاگذاشته است مرکز نشر اسناد وزارت اطلاعات‏است. وقتى حجم انبوه اسناد مربوط به شهداى بزرگوارى چون آیت‏ا... شهید دکتر بهشتى، آیت‏ا... صدوقى‏شهید سید على اندرزگو..... را دیدم بسیار متاسف شده‏ام. چرا که نسل دوم انقلاب در زمانى که فرصت مطالعه‏داشت و این شهیدان والامقام را مى‏شناخت جز اطلاعات روزنامه‏اى و درجه چندم از صداوسیما چیز دیگرى‏نمى‏دانست که همیشه با ستایش بعضا اغراق‏آمیز و احترام بسیار زیاد همراه بوده است و اگر مجموعه مطالب‏منتشر شد و در مطبوعات را کنار هم بگذاریم که نگارنده چنین نیز کرده است غالبا نویسندگان ماننددانش‏آموزان از روى دست همدیگر بدون ذکر ماخذ نوشته‏اند حال که این اسناد منتشر مى‏شود نسل دوم‏گرفتار زندگى سخت اقتصادى هستند و نسل سوم جوانان و نوجوانان نه بهشتى مى‏شناسند و نه صدوقى واندرزگو... در کنار این مجموعه‏ها باید به نوشته‏هاى پراکنده دیگر نیز باید اشاره کرد آثارى نظیر مجموعه‏هاى‏منتشر شده توسط موتلفه اسلامى، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامى و آثار منفرد دیگر پرداخت که هرکدام‏در شرایط سیاسى و زمانى خاص خود به چاپ رسیده‏اند که از ملاحظات سیاسى نیز بى بهره نبوده‏اند که‏تحلیل هریک از آنها مجال خاص خود را مى‏طلبد.

2-ملى گرایان

دومین مجموعه مهم از مخالفین رژیم پهلوى که بیشتر مخالف استبداد سلطنتى (نه خود سلطنت)بودند، ملى‏گرایان هستند. مقصود ما از ملى‏گرایان، آن دسته از باقى‏ماندگان از نهضت ملى شدن صنعت نفت ازجبهه ملى و جداشدگان از آنان یعنى نهضت آزادى و هواداران و پیروان آنان مى‏باشند که البته سایر طیفهاى‏ملى‏گرایان را نیز دربر مى‏گیرد.

این دسته از نویسندگان با اعتقاد به رهبرى دکتر محمد مصدق در جریان نهضت ملى شدن صنعت نفت،تقریبا هیچ شریک دیگرى را براى وى بر نمى‏تابند و همگان را در ظل دکتر مصدق ارزیابى مى‏کنند و دردیدگاه آنان بزرگترین قهرمان مبارزه با استبداد و استعمار خارجى مرحوم دکتر مصدق است.

تا اینجا که امر اثباتى است تا حدودى مسئله عادى است اما دعوى اصحاب تاریخ بر سر امر عدمى و نفى‏آن است. چرا که این نویسندگان نه تنها مخالفان مصدق را در جریان نهضت ملى شدن شریک نمى‏دانند بلکه‏به خاطر مخالفت‏هائى در بعضى شرایط آنان را شریک کودتا هم مى‏شمارند. تاکید بسیار بر مخالفتهاى آیت‏ا...کاشانى، نادیده انگاشتن نقش فدائیان اسلام، بزرگ کردن قضیه مجروح شدن دکتر فاطمى، تلاش فراوان براى‏انکار نقش فدائیان اسلام در ترور رزم‏آراء اصرار بسیار در جعلى نشان دادن اسنادى که موجب تبیین نقش‏واقعى دکتر مصدق مى‏شود، از این دست مى‏باشند با وقوع و پیروزى انقلاب اسلامى که افتخارآمیز بودن همه‏گروهها را اغوا مى‏کرد هم جبهه ملى و هم نهضت آزادى انقلاب اسلامى را دنباله و تتمه نهضت ملى شدن‏صنعت نفت و نهضت مقاومت ملى ارزیابى کرد که با اعتراض شدید امام خمینى مواجه شد. اما آنچه به عنوان‏آثار مهم تاریخى نگاشته شده بیشتر درباره فعالیت فروعات نهضت آزادى و جبهه ملى پرداخته‏اند. به عنوان‏نمونه تاریخ 25 ساله ایران سرهنگ غلامرضا نجاتى بیش از آن که تاریخ 25 ساله ایران باشد تاریخ بیست پنج‏ساله جبهه ملى و نهضت آزادى است و حوادث مربوط به سالهاى انقلاب اسلامى بیشتر به تبیین مواضع‏این گروهها اختصاص دارد تا حوادث انقلاب اسلامى.

مطالعه آثار چهره‏هائى چون دکتر غلامحسن صدیقى، کریم سنجابى، مهندس مهدى بازرگان، ابراهیم‏یزدى... همگى حکایت از تاکید بیش‏ازپیش برنقش سران جبهه ملى و نهضت آزادى در سقوط شاه دارد حال‏آن که به اقرار همه آنها آنان معتقد به براندازى نظام سلطنت نبوده‏اند و در برابر ابراهیم حضرت امام‏خمینى‏تسلیم نظرات ایشان شده‏اند، با این وجود وقتى تاریخ مکتوب اصحاب جبهه ملى و نهضت آزادى مورد مطالعه‏قرار مى‏گیرد از همان درد یکسویه‏نگرى و خود بزرگ‏بینى شدیدا رنج مى‏برد.

3-چپ‏گرایان

مقصود ما از چپ‏گرایان، نویسندگان مارکسیست اعم از منسوب به حزب توده و گرایشات مشابه آنان‏مى‏باشند. خاطرات کیانورى، اسکندرى و تاریخ سى ساله ایران از بیژن جزئى از این دسته‏اند. (15)

هرچند غالب آثار این نویسندگان پرداختن به تاریخ و عملکرد حزب توده و یا گروههاى چپ دیگر است‏ولى در بیان مظالم رژیم پهلوى و بى‏رحمى‏هاى دستگاه‏هاى امنیتى شاه و ساواک منابع قابل توجهى‏مى‏باشند. این نوشته‏ها که اخیرا به صورت خاطرات متعدد انتشار یافته‏اند غالبا درگیر مسائل درون گروهى وبیان علل اختلافات دوباند اصلى حزب توده یعنى جناح کانبخش کیانورى از یک سو و ایرج اسکندرى از سوى‏دیگر مى‏باشند. از آنجا که این نویسندگان و خاطره‏گویان، دیدگاه چپگرایانه شدیدى دارند از دریافت‏باورهاى‏عمومى و مذهبى مردم ایران عاجز بوده‏اند.

معذالک آثار این دسته از نویسندگان نگاهى ویژه از منظر چپ‏گرایانى است که سالها براى رسیدن به‏مدینه فاضله‏اى از نوع شوروى‏ درد و رنج و مرارت و تبعید را به جان خریدند اما در آخر هرآنچه که بدان دل‏بسته بودند جز سراب چیز دیگرى براى آنان به ارمغان نیاورد.

روال تدوین تاریخ انقلاب اسلامى، روالى است که با گرایشها و نگرشهاى متفاوت و داراى خواستگاه‏هاى‏گوناگون تدوین شده است و هرچند ما به علت ضیق فرصت نتوانستیم همه گروه‏هاى موردنظر را در این مقاله‏ذکر نمائیم و آن را به فرصتى دیگر وا مى‏گذاریم.

چه محققان و چه دانشجویان باید نسبت‏به این نکته اساسى توجه داشته باشند که خاطرات تحقیق، ارائه‏تنظیم اسناد، انجام مصاحبه، هرکدام داراى سمت و سوى خاص خود است و هیچکدام از آثار تاریخ انقلاب‏اسلامى را نباید اثرى مطلق و کامل دانست. چراکه هرکدام از این آثار خود گویاى بخش قابل توجهى از تاریخ‏معاصر و انقلاب اسلامى است. و نادیده گرفتن هرکدام، در واقع نادیده گرفتن بخشى از تاریخ این مرز و بوم است. ضمن آن که ضرورت نادیده نگرفتن‏ لزوما به معناى ارزشى بودن و یا محق بودن آن دیدگاه‏هانیست.

پى‏نوشتها:

1 - پهلوى. محمدرضا. پاسخ به تاریخ، ترجمه حسن ابوترابیان، ناشر. مترجم. تهران 1371.

2 - مجیدى عبدالمجید - مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه هاروارد 1377.

3 - بختیار، شاپور - مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه هاروارد 1375.

4 - امینى على - مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه هاروارد 1374.

5 - کلالى امیرتیمور - مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه هاروارد 1376.

6 - تفضلى جهانگیر - خاطرات. به کوشش یعقوب توکلى. دفتر ادبیات انقلاب اسلامى، تهران 1375.

7 - هویدا فریدون - سقوط شاه، ترجمه ج.ا.مهران، انتشارات اطلاعات تهران 1371.

8 - سولیوان ویلیام - ماموریت در ایران ترجمه محمود شرقى. انتشارات هفته تهران 1361.

9 - جردن. هامیلتون - بحران ترجمه محمود مشرقى. انتشارات هفته تهران 1362.

10 - ترنر - استانسفیلد. پنهانکارى و دمکراسى، ترجمه حسین ابوترابیان، انتشارات اطلاعات تهران 1366.

11 - اسناد لانه جاسوسى امریکا. مجلات متعدد. دانشجویان مسلمان پیرو خط امام تهران. 1366.

12 - فردوست. ارتشبد حسین - ظهور و سقوط سلطنت پهلوى، انتشارات اطلاعات تهران 1371.

13 - انصارى احمدعلى مسعود - پس از سقوط، مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سیاسى تهران 1372.

14 - صمیمى مینو - پشت پرده تخت‏طاووس ترجمه حسین ابوترابیان، انتشارات اطلاعات تهران 1368.

15 - جزنى بیژن - تاریخ سى ساله، بى‏جا بى‏تا بى‏نا

 

لینک      نظرات ()      

مطالب اخیر
کلمات کلیدی وبلاگ
دوستان من
پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری پايگاه اطلاع رساني دفتر نماينده ولي فقيه در استان و امام جمعه بوشهر سازمان تبلیغات اسلامی صدا و سیماي جمهوري اسلامي ايران مركز بوشهر پايگاه داده هاي فرهنگي- ديني پایگاه اینترنتی حاج حامد شاکرنژاد واحد مرکزی خبر موسسه شميم نخلستان بوشهر و كانون قرآْن مسجد ابوالفضل علیه السلام دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيت‌الله‌العظمی سيدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی) مؤسسه فرهنگي موعود شورای اسلامی شهر تهران شبکه آموزش سيما شبكه يك صدا و سيمای جمهوری اسلامی ايران شبكه جهاني جام جم رسانه بین الملل سیما آموزش نماز قرآن و عترت :: رادیو :: سرویس جهانی منتظرالمهدي مرکز جهانی اطلاع رسانی آل البیت علیه السلام مرکز جهانی اطلاع رسانی آل البیت علیه السلام 2 پايگاه تخصصى نهج البلاغه وابسته شميم انتظار خبرگزاری آينده روشن خبرگزاری قرآنی ايران كانون راهبردي، فرهنگي و آموزشی خیمه جامعه ی وبلاگ نویسان بوشهر تشكلهاي ديني و مراكز فرهنگي كشور 100 خاطره از شهدا || شهید چمران و ... جنبش عدالتخواه دانشجویی عصر انتظار دولت مهر آرشیو اخبار 20:30 یوزرنیم و پسورد نود 32 دنیای مجازی دانلود رایگان کتابهای کامپیوتری فقط عکس ..عکس ... عکس قالب های پرشین بلاگ جامعه ی وبلاگ نویسان بوشهر نسیــــــــم شمــال لغت نامه دهخدا گل آقا پایگاه مقاومت عاشقان ثارالله شیراز وب سایت امام خمینی ره آموزش نظامی پیامبر امید :: یا لثارات الحسین :: .::لاله های آسمانی::. پایگاه آموزشی خبری آی تی گل نرگس پایگاه آموزشی خبری آی تی گل نرگس دستمال آبی پایگاه عفاف و حجاب صفوف آهنین پارس تولز مرجع ابزار وبمستر ایران مرکز مشاوره ازدواج و خانواده من هنوز زنده ام باشگاه خبرنگاران جوان استان همدان کانون شاگردان شهداء استان بوشهر بچه های مشهد بسیجیان گمنام عطر ظهور پایگاه خبری دانشجویان دانشگاه آزاد کاشان عشق است خدا پایگاه مقاومت صاحب الزمان (عج) اردبیل پاینده باد جمهوری اسلامی ایران علمي فرهنگي عمار هرمزگان نوشته های ساکت ما و یاد ترانه یک گام تا رهایی تلنگر ماجراهای من ورایانه هبوط سروش 8 طاها نیوز طاها شیخیانی کلامی از فرزند کورش پایگاه اطلاع رسانی قاری امیرحسین توحیدی دفتر تمرین سید مهدی کمال آرا پرشین گیگ دکتر نادر چقاجردی .::. ايلام امروز ::. آکاایران ، آکا الکتریک ، آکاالکتریک كشتي كج ایستگاه صلواتی 2 ... خبرهای خبرگزاری ها و سایت ها ثبت سایت شما در فهرست سایتهای ایرانی پايگاه رسمي محمدرضا سرشار (رضا رهگذر) عشق - عقل - ایمان کامران نجف زاده - به نام آرام دل‌ها رو به جلو بچه حزب الهي هوانورد حرکت مداوم و رو به جلو با راهکارهای نوین سایت صنعت و دانش سازمان مدارس معارف اسلامي پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیة الله العظمی مکارم شیرازی محمدکاظم روحانی نژاد خبرنگار صداوسیما جهاد فی سبیل الله بر دوش همه ماست صدا و نما ناگفته های من وتو به رنگ حقوق تيتر - ایمان ندومی دشتي ها هیأت مذهبی محبان اهلبیت علیهم السلام شهرستان بوشهر هیئت جوانان منتظر مراغه *بیت الزهرا حاج سیدعزیزحسینی دشتی (عمدة الاخیار) گلچین مطالب لوکس فارسی شناخت رهبری پیامک های ادبی - بیشه مقالات عمران ومعماری پایگاه گسترش آراء و اندیشه‌های حضرت امام خمینی رحمة الله علیه شیعه تم.:. قالب مذهبی امام روح الله وب سایت شهید گمنام منتظر... بچه‌های قلم پایگاه اینترنتی خورشید آل یاسین دانشجویان دانشگاه صنعتی کرمانشاه ایران نامه صلی الله علی الباكین الحسین روضه رضوان وب سایت شهید گمنام وبلاگ سیاسی مذهبی رهروان ولایت فجر آزادی - شهیدان زنده اند باولایت زنده ایم گیلان ، استان زیبای من کامران نجف زاده خبرنگارقلبهای ما نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در امور اهل سنت ایرانشهر وبلاگ رسانه فدائیان عشق با ولایت تا شهادت جهان اسلام پایگاه وب شبکه آموزش سیمای جمهوری اسلامی ایران وب سایت شخصی خانم صاحب الزمانی .:: عطرنماز ::. بهشت دل انديشه قم راه ولایت سربازان آخرالزمان چاپ 5 ستاره پایگاه اطلاع رسانی سپاه عاشورا استان آذربایجان شرقی وبلاگ قرآنی تصاویر جدید حاج حامد شاکر نژاد بنیاد دعبل خزاعی پنل ارسال پیامک رایگان ایذه سلام انجمن بزرگ نیمباز گرگان پست ‌الکترونیک ایرانی 'چاپار' دانشجویان کارشناسی اطاق عمل اتصال ******************* Join پرندگان ایران ایران نامه پایگاه اطلاع رسانی دانشگاه نیوز ايمني- حفاظت دريايي- جستجو و نجات دريايي | سازمان بنادر و دریانوردی جنـبش پیامـکی +جهان 2014 ( ◠‿◠)+ اشک قلم سپهربلاگ سایت مشاغل ناصرون - رسانه مجازی جوانان مطالبه گر جنوب کشور ارزش های دفاع مقدس بیسیم چی عشق اول آخرم فقط خدا ☫ عَلِیٌّ وَلِیُّ الله ☫ اخبار فناوری اطلاعات شبکه دوستان بهشت من شبکه اجتماعی ادبیات جهان